Feeds:
Posts
Comments

Archive for the ‘histori gjuhe’ Category

Panuklla

Fjala PANUKËLL, PANUKLLA sot ka mbijetuar më shumë në mallkimin “(të) shp(ë)laftë panuklla” (me versione të ndryshme) të ligjërimit bisedor dhe thjeshtligjërimit, edhe pse folësit si rregull nuk ia dinë kuptimin fjalës vetë. FGJSSH nuk e ka. Topalli, te Fjalori etimologjik, e jep me kuptimet “pece, shtupë, sukull, copë rrobe me të cilën lahet trupi i të vdekurit para varrimit (sipas how_the_plague_reshaped_the_world_1050x700ritit islamik)” dhe e ilustron edhe ai me mallkimin të shpëlaftë panuklla, duke e cilësuar si “fjalë krahinore të Elbasanit”. Mendon se “mund të jetë huazim prej italishtes panno “leckë, pece, copë pëlhure”, pannicolo “membranë”. Ndërkohë, në greqishte, πανούκλα (panúkla) ka kuptimin “murtajë” (sëmundja); po ashtu edhe në aromanishtja (vllahishtja) panukle. Brenda mallkimit “të shp(ë)laftë panuklla”, kjo fjalë pranon edhe kuptimin “leckë me të cilën lahet trupi i të vdekurit”, edhe kuptimin “murtajë”. Te mallkimi më lart, kuptimi “murtajë” tingëllon më bindës për arsye mirëfilli semantike – si sëmundje, murtaja ka më shumë “agjenci” se lecka me të cilën lajnë të vdekurit, prandaj edhe mund të përdoret më lehtë si kryefjalë; me kuptimin e dytë, do të pritej diçka si “të shplafshin me panukëll” (khs. “të prufshin në pallto”). Meqë fjala përdoret në Elbasan, ka të ngjarë të jetë huazim nga arumanishtja panukle me kuptimin “murtajë”; ndërsa shpjegimi i drejtpërdrejtë i shqipes nga italishtja pannicolo nuk bind nga pikëpamja formale; por edhe huazimi i drejtpërdrejtë nga greqishtja nuk përjashtohet. Me gjasë, arumanishtja e ka marrë fjalën nga greqishtja; ose edhe arumanishtja edhe greqishtja janë reflekse të fjalës latine (mesjetare), siç thotë Çabej (SE VI, te lema pe).

Read Full Post »

Këtë fjalë, me kuptimin “duq me të cilin hapet e mbyllet rrjedha e një lëngu a e një gazi” (Topalli) nuk e kanë as fjalori i 1954-ës, as ai i 1980-ës, edhe pse përdoret rëndom në industri dhe në ligjërimin popullor, për të shënuar një lloj valvule me obstruksion mekanik; por që ndryshon nga rubineti, sepse nuk kontrollon gjë derdhjen e lëngut.

Sara

Kolec Topalli, te Fjalori etimologjik, e shpjegon si “huazim i ri nga italishtja saracinesca, prej emrit të popullsisë arabe të saraçenëve në periudhën e kryqëzatave”, edhe pse, e thënë kështu, nuk kuptohet se çfarë lidhje ka kontrolli i rrjedhës në një tub, me saraçenët e Mesdheut në Mesjetë. Në fakt, në italishte saracinesca ka shënuar një lloj porte të kështjellës, ose të mureve rrethuese të një qyteti a të një ndërtese të fortifikuar, që mund të ngrihej ose të ulej me zhinxhirë. Mendohet se kjo lloj porte përdorej nga saraçenët, në fortesat e tyre; ose, anasjelltas, përdorej në kohën kur vendësit mbroheshin prej inkursioneve të saraçenëve. Në italishte, saracinesca shënjon edhe qepenët e dyqaneve dhe një lloj grile dritaresh, (e quajtur edhe persiana), për shkak të mekanizmit të njëjtë që përdoret për t’i lëvizur dhe funksionit të ngjashëm.

Bibliografia:

Topalli, Kolec, “Fjalori etimologjik i gjuhës shqipe.”
Enciclopedia Treccani, zëri saracinesca.

Read Full Post »

Roskop

Fjala Roskop, ndonjëherë edhe rroskop, mund të ketë dalë sot nga qarkullimi, por përdorej ende mbase deri nga fundi i shekullit XX për të shënjuar një orë dore të lirë dhe të cilësisë së keqe (“pa gurë”), që nuk e maste mirë kohën, ose prishej shpejt. Zakonisht në ndërtime si orë roskope, sahat roskop, por edhe më vete (ç’e ke atë roskop; të ta shes unë ty këtë roskopin tim? shiko se mos ta hedhin dhe të japin ndonjë roskop). Fjalorët e shqipes që kam mundur të konsultoj nuk e kanë. Duhet ta ketë origjinën nga një markë orësh, të quajtur kështu nga mbiemri i fabrikantit të tyre Georges Frederic Roskopf, një gjerman i nayralizuar zviceran, i pari që krijoi dhe hodhi në treg një model orësh dore të lira, për “masat punonjëse”. Me kohë, këto orë u njohën me emrin Roskopf. Se nga cila gjuhë ka hyrë fjala në shqipe, kjo mbetet për t’u sqaruar – edhe pse, në çdo rast, do të ketë ardhur së bashku me orët e importuara, zakonisht orë xhepi. Me rezervë, do të shihja si burim të fjalës atë gjuhë ballkanike, tek e cila Roskopf është thjeshtuar në Roskop, edhe pse këta emra sendesh konsumi shtegtojnë lehtë sipas rrugëve tregtare. Nuk po verifikoj dot nëse fjala ka qenë përdorur në turqishte, gjithë duke supozuar se orët e xhepit ndër shqiptarë duhet të kenë hyrë përmes tregjeve të Ballkanit osman.

Roskop

Read Full Post »

Kush si unë ka pasë mbledhur pulla poste në vitet 1960-1970, do t’i mbajë mend fjalët spiloj, spilohet, e spiluar, që përdoreshin me kuptimin tejet teknik të një pulle të dëmtuar – pse ishte hequr keq nga zarfi dhe ishte pjesërisht e grisur, i mungonte një a më shumë dhëmbëza, ose vinte pak e rrjepur, pse shtresa e poshtme i kish mbetur e ngjitur në zarf. Më dendur përdorej mbiemri prejpjesor, e spiluar, për një pullë kësisoj të dëmtuar, që vlente më pak se të tjerat. Kur na qëllonte të hiqnim ndonjë pullë nga një zarf, duhej të bënim kujdes që të mos e “spilonim”, për ç’arsye edhe e futnim më parë pjesën e zarfit me pullën sipër në ujë të ngrohtë, që të zbutej zamku, pastaj e hiqnim pullën nga zarfi dhe e linim diku të thahej. Heqja “në të thatë” nuk rekomandohej, sepse ashtu pjesë të pullës do të mbeteshin të ngjitura në zarf.

spiluar

(more…)

Read Full Post »

Sipas Fjalorit të shqipes së sotme, fjala sharabajkë, e cilësuar si krahinore, ka kuptimin “karrocë me katër rrota, që tërhiqet nga dy kuaj.” Shqipja do ta ketë marrë – me ndërmjetësimin e ndonjë gjuhe tjetër, përfshi edhe gjuhën Romani (të romëve) – nga frëngjishtja char à banc që e ka edhe anglishtja charabanc, literalisht, “karrocë me vende për t’u ulur” (Kolec Topallit i ka shpëtuar lidhja me fjalën frënge, dhe e nxjerr fjalën shqipe si me etimologji të paqartë, duke shtuar ndonjë sugjerim që nuk qëndron, si parashtesën çarra-, lidhjen me pjesoren e foljes baj ose, alternativisht, emrin barkë). Mbase ngaqë kjo lloj karroce lëkundej në të ecur ose ecte shëmtuar, ose për ndonjë arsye tjetër të ngjashme, fjala ka marrë edhe kuptimin figurativ “grua që s’e mban veten mirë në të veshur e në pastërti”, që edhe ky sot më tingëllon i vjetruar. Por unë e mbaj mend të përdorur, në fëmijërinë time në vitet 1960-1970, si sharje dhe fjalë përbuzëse për vajzat dhe ndoshta gratë jo tërheqëse (në të folmen qytetëse të Tiranës); tashmë të shtrembëruar me etimologji popullore në shurrabajgë ose si një kompozitë e dy emrave ekskrementalë, shurrë dhe bajgë (shurrë-a-bajgë). Me gjasë, nga ky ri-etimologjizim popullor që ka prekur vetëm përdorimin e fjalës si sharje, do të ketë dalë në atë kohë edhe sharja shurrë, që ka qenë përdorur (por shpresoj të mos përdoret më), të paktën mes kalamajve, për një vajzë jo tërheqëse, që nuk vishet as mbahet mirë ose që nuk tregon interes për djemtë.

001

Read Full Post »

Në përgjigje të shënimit tim për kulufruthin, mikja dhe kolegia Ledi Shamku më la këtë koment në Facebook:

ç’më çove mall me këto fjalë që i kam ndi kushsa herë poshtë tanës rrushit t’oborrit tim, xhep i nji rrugice qorre fare afër sates rrugicë po ashtu e verbët 😂

Atëhere: po dëshmoj si i kam ni un: sa herë që n’vapë unë e moma Feti gatunim te kuzhina verore n’fund t’oborrit e duhej me i nej gjellës ke kryet pra zjermit cipër, moma vente dorën te gusha edhe shfrynte:
– Qyqja na dul kulufruthi. Morëm yll, për Zotin!
– Mome, ça o kulufruthi?
– T’kuqtë e modh, nji gjo si fruthi po mo e sertë.

“Me ta knu kulufruthin” nuk e kam ni prej saj, po ne gjithë ato kontekste që ke shënuar ti në analizë, ajo thoshte: “me ta knu KËLHUQEN”. Se ça ishte kjo KËLHUQJA e se ça muzike e shoqnonte, kët s’e di.

Çfarë e fut kulufruthin në një kategori me fruthin – madje moma Feti nuk lë shteg për diskutim, kur shpjegon se kulufruthi është “t’kuqtë e modh, nji gjo si fruthi po mo e sertë”.

(more…)

Read Full Post »

trubi_91Polistirenit – atij materiali plastik të lehtë si pupël, që e përdorin për të ambalazhuar pajisjet elektroshtëpiake dhe elektronike – dhe që në anglishte njihet edhe si styrofoam, në shqipen bisedore i kanë pasë thënë, dhe ndoshta i thonë akoma, bukë peshku.

Emërtim i çuditshëm ky yni, për një material që nuk duket të ketë lidhje me peshqit; edhe pse e ka një farë ngjashmërie me bukën, për nga konsistenca dhe ngaqë mund të shkërmoqet në thërrime.

Një shpjegim fare spekulativ do të ishte që blloqet e polistirenit i gjeje ndonjëherë buzë detit, në plazhin e Durrësit, së bashku me lloje të tjera plastike, shishe, bidonë, kova, voza e të tjera si këto që i hidhnin anijet në Adriatik, si plehra; dhe njerëzve blloqet e polistirenit u dukeshin si “bukë”; atributi peshku vinte pastaj nëpërmjet shoqërimit me detin.

(more…)

Read Full Post »

Older Posts »